SAMOCHÓD
Liczba samochodów osobowych na 1000 mieszk. (1999)
Wypadki drogowe i ofiary śmiertelne wypadków wg krajów (2000)
Produkcja pojazdów samochodowych (osobowych oraz ciężarowych i autobusów) w niektórych krajach Europy i innych kontynentów (2000)
Produkcja pojazdów samochodowych (osobowych oraz ciężarowych i autobusów) w niektórych krajach Europy i innych kontynentów (2000)
Historia samochodu
Limuzyna BMW 760i
Sportowy Ferrari 360 Challenge Stradale
Pick-up GMC Sierra
Jeep Wrangler Rubicon
Mercedes AMG E55
Kabriolet Morgan Aero 8
Van Renault Grand Espace
Saab 95 aero combi
Coupe Seat Cordoba Cupra
Volkswagen Golf V
Kombi Volvo V70
pojazd mechaniczny wielośladowy, o co najmniej 3. kołach jezdnych, napędzany silnikiem (spalinowym, elektrycznym, parowym lub innym), zdolny do samodzielnego poruszania się po drogach publicznych i służący do przewozu ludzi i/lub ładunków. W konstrukcji s. wyróżnia się podwozie i nadwozie. W skład podwozia wchodzą: urzĄdzenie napędowe (silnik) z układem zasilania, chłodzenia i wydechowym; ukŁad napędowy obejmujący zespoły służące do przeniesienia napędu od silnika do kół pędnych pojazdu (sprzęgło, skrzynka biegów, skrzynka rozdzielcza - przy napędzie na przednie i tylne koła, wał napędowy oraz most napędowy zawierający przekładnię gł., mechanizm różnicowy i półosie); ukŁad jezdny zespolony z ramą lub nadwoziem samonośnym, zawierający osie, zawieszenie i koła z ogumieniem, ukŁad kierowniczy składający się z dwóch odrębnych mechanizmów: kierowniczego i zwrotniczego oraz ukŁad hamulcowy. Nadwozie stanowi obudowę przestrzeni użytkowej (pomieszczenia dla kierowcy i pasażerów oraz ładunków) i osłania większość zespołów podwozia; w jego skład - poza karoserią - wchodzą m.in. fotele i in. elementy wyposażenia wnętrza, układ wentylacji, ogrzewania i coraz częściej klimatyzacji oraz wiele elementów układu elektrycznego (reflektory, lampy kierunkowskazów i in., tablica rozdzielcza itp.). Zależnie od przeznaczenia s. dzieli się ogólnie na osobowe, ciężarowe, autobusy i s. specjalne; istnieje ponadto szereg s. łączących w sobie cechy wymienionych rodzajów, np. minibusy. Niewielkie s. ciężarowe, o masie całkowitej do 3500 kg, służące do transportu towarów w ruchu miejskim i podmiejskim tworzą grupę tzw. s. dostawczych; najszersze zastosowanie znajdują wśród nich furgony (ang. van) o zamkniętym, wysokim nadwoziu. Do przewozu materiałów i towarów służą także s. ciężarowe małej ładowności, zw. pick-up, budowane na podwoziu s. osobowych. S. osobowe dzieli się zwykle wg formy nadwozia na s. typu: sedan (wł. berlina) - 4-6-osobowe, 2- lub 4-drzwiowe; hatch-back (ob. bardzo popularne) - 3- lub 5-drzwiowe, z pochyloną ukośnie tylną ścianą i umieszczoną w niej, podnoszoną klapą drzwi; kombi (amer. stationwagon, franc. break) - zwykle z przedłużoną wzdłuż linii dachu częścią tylną i dodatkowymi drzwiami z tyłu; kabriolet - s. 4-6-osobowy, o składanym dachu i chowanych słupkach okien bocznych; coupe - w zasadzie dwumiejscowy, posiadający jednak z tyłu dwa pomocnicze miejsca siedzące; roadster (franc. spider) - dwumiejscowy z dachem stałym lub składanym jak w kabriolecie albo sztywnym zdejmowanym; torpedo - bez dachu i szyb bocznych oraz z kładzioną szybą przednią; limuzyna - o luksusowym, obszernym nadwoziu, w którym kierowca oddzielony jest od pasażerów szybą. S. specjalne swoją budową i wyposażeniem dostosowane są do określonych funkcji, np. s. pożarnicze, ambulanse, s. do wywozu śmieci lub nieczystości płynnych, s. chłodnie, s. cysterny, s. policyjne, s. wojskowe itp. S. przystosowane do poruszania się w trudnych warunkach terenowych, m.in. przez zastosowanie napędu na cztery koła oraz podwozia o specjalnej, wzmocnionej konstrukcji, noszą nazwę s. terenowych; obecnie popularne także jako s. osobowe o komfortowym wyposażeniu. Specyficzną grupę tworzą samochody przeznaczone do uprawiania turystyki, wśród których wyróżnia się: campocar - s. campingowy na oryginalnym podwoziu s. ciężarowego lub autobusu, ze specjalnym nadwoziem mieszkalnym, campobus - s. dostawczy, mikrobus lub s. combi dostosowany do funkcji campingowych poprzez adaptację nadwozia (uwzględniającą często podwyższenie dachu), campomobil - przerobiony pick-up lub s. dostawczy z częścią mieszkalną skonstruowaną specjalnie dla potrzeb campingowych. Powstanie s. było efektem ogólnego rozwoju wielu dziedzin techniki, a na jego obecną postać złożyły się osiągnięcia bardzo wielu wynalazców; do najważniejszych należą: 1765 i 1769 Francuz N.J. Cugnot buduje kolejno dwa samobieżne pojazdy o napędzie parowym; 1800 Szwajcar I. de Rivaz buduje pierwszy pojazd drogowy napędzany silnikiem spalinowym (na gaz świetlny) z elektr. zapalaniem mieszaniny gazu z powietrzem; 1801 Anglik R. Trevithick wyjeżdża na ulice miasteczka Camborne parowym pojazdem osobowym zbudowanym wg idei W. Murdocka; 1814 Francuz Du Quet opracowuje układ kierowniczy; 1821 Anglik R.J. Griffith wynajduje skrzynkę biegów; 1835 Amerykanin T. Davenport buduje pierwszy s. z napędem elektr. (prąd z baterii); 1859 Francuz G.R. Planté patentuje wynalazek akumulatora ołowiowego; 1862 Francuz A. Bean de Rochas uzyskuje patent na zasadę czterosuwowego obiegu pracy silnika spalinowego; 1862 Niemiec M.A. Otto buduje pierwszy silnik czterosuwowy; 1877 Anglik D. Clerk buduje pierwszy silnik dwusuwowy; 1884 Niemiec G. Daimler uruchamia swój pierwszy szybkobieżny spalinowy silnik benzynowy; 1885 Niemiec C. Benz buduje s. trzykołowy; 1887 G. Daimler demonstruje czterokołowy s. z silnikiem benzynowym; 1888 Szkot J.B. Dunlop uzyskuje patent na ogumienie pneumatyczne i zawór powietrzny (okazało się później, że podobny typ ogumienia do powozów opatentował 43 lata wcześniej inny Szkot, R.W. Thomson); 1893 Niemiec W. Maybach i Węgier D. Bánki dokonują, niezależnie od siebie, wynalazku gaźnika z wtryskiem paliwa; 1896 Francuzi, bracia A.i E. Michelin, wprowadzają ogumienie pneumatyczne na wymiennej obręczy koła; 1897 Niemiec R. Diesel demonstruje ulepszony silnik wysokoprężny; 1900 ukazuje się pierwszy s. marki Mercedes (wyprodukowany przez niem. firmę Daimler); 1907 Austriak H. Ledvinka wprowadza hamulce na cztery koła; 1908 amer. firma Ford rozpoczęła wielkoseryjną produkcję s. (1913 produkcję masową - Ford T), 1911 - Amerykanin Ch.F. Kettering wynajduje elektr. rozrusznik możliwy w pełni do praktycznego wykorzystania, a także małą prądnicę ładującą akumulator podczas jazdy s. oraz bardzo zbliżony do wciąż stosowanego układ zapłonowy; 1913 Francuzi A. De Dion i G. Bouton budują s. z mostem tylnym o niezależnie zawieszonych kołach; 1924 do seryjnie produkowanych s. zostają wprowadzone hamulce pneumatyczne, a 1925 - hydrauliczne; 1928 amer. firma Cadillac wprowadza do produkcji seryjnej synchronizowaną skrzynkę biegów, 1932 F. Kreis wprowadza całkowicie zautomatyzowaną skrzynkę biegów; 1935 po raz pierwszy zostaje zastosowane zawieszenie niezależne oraz nadwozie samoniosące; 1963 pojawia się pierwszy seryjnie produkowany s. (niem. firmy NSU, model Ro80) z silnikiem rotacyjnym opracowanym przez Niemca F. Wankla (spalinowy silnik rotacyjny). W wielu ośrodkach prowadzone są obecnie intensywne badania obejmujące napęd elektr. s., na wodór i tlen (Honda), na ogniwa paliwowe (Toyota); bliskie praktycznego zastosowania są napędy z silnikiem prądu przemiennego zasilanego prądem trójfazowym o napięciu i natężeniu regulowanym za pomocą tzw. falownika, a uzyskiwanym przez przetwarzanie energii źródła prądu stałego (baterii trakcyjnej); zmierza się także do wprowadzenia nowych rozwiązań, np. wykorzystania mas plastycznych do magazynowania energii oraz tzw. baterii elektromechanicznych. 2000 lista najlepiej sprzedających się aut w Europie Zach. przedstawiała się następująco (w mln sztuk): Volkswagen 1, 619; Renault 1,557; Opel 1,506; Ford 1,246; Citroën 0,765; Mercedes 0,712, Toyota 0,541; BMW 0,498; Audi 0,489 mln sztuk. W Polsce pierwszym produkowanym seryjnie s. był osobowy Ralf-Stetysz (początkowo produkowany we Francji), bazujący na podwoziu skonstruowanym 1924-28 przez hr. S. Tyszkiewicza i wyposażony w silnik Continental produkcji amer.; po 1925 w Centralnych Warsztatach Samochodowych (CWS) w Warszawie podjęto produkcję w małych seriach s. osobowych CWS T-1 konstrukcji T. Tańskiego z nadwoziem S. Panczakiewicza oraz zbudowano prototypy s. CWS T-4 i CWS T-8; produkcja niezwykle udanych s. CWS została wstrzymana pod naciskiem strony włoskiej po zawarciu przez władze polskie umowy licencyjnej z firmą Fiat; od 1926 w Zakładach Mechanicznych Ursus pod Warszawą wytwarzano na licencji włoskiej SPA lekkie ciężarówki; od 1927 do II woj. świat. Towarzystwo Budowy Samochodów "AS" w Warszawie produkowało w krótkich seriach s. osobowe S-1 i S-2 na podwoziach projektu A. Libermana, z nadwoziami Szydłowieckiej Fabryki Powozów i silnikami produkcji franc.; 1932 Państwowe Zakłady Inżynierii (m.in. dawne CWS) rozpoczęły na licencji włoskiej montaż, a następnie produkcję s. osobowego Polski Fiat 508 (później także fiata 518) i lekkiego 2,5 tonowego s. ciężarowego Polski Fiat 621, później montaż fiata 1500, a w warsztatach firmy Fiat w Warszawie także montaż fiata 1100 i fiata 500. Po II woj. świat. uruchomiono w Polsce produkcję s. ciężarowych w Starachowicach (Star) i w Lublinie (na licencji radzieckiego GAZa 51) i Jelczu (Jelcz i Żubr), produkcję autobusów San w Sanoku oraz Jelcz, a później Berliet (na licencji franc.) w zakładach w Jelczu; 1951-1973 w Fabryce Samochodów Osobowych (FSO) w Warszawie produkowano na licencji radzieckiej (GAZ M-20 "Pobieda") s. o nazwie Warszawa oraz od 1957 s. polskiej konstrukcji (z silnikiem dwusuwowym) pod nazwą Syrena; na bazie gł. układów s. Warszawa opracowano i podjęto produkcję s. dostawczych: Żuk w Lublinie oraz Nysa w Nysie, zaś później s. Tarpan przeznaczonych gł. dla rolnictwa - w Poznaniu; w Mielcu wytwarzano w krótkich seriach mikrosamochód osobowy własnej konstrukcji pod nazwą Mikrus; od 1967 w FSO produkowano na licencji włoskiej s. osobowy Polski Fiat 125, a od 1978, pod nazwą Polonez, jego wersję ulepszoną przez pol. konstruktorów - o zmienionym nadwoziu; 1973 podjęto, również na licencji włoskiej, w zakładach Fabryki Samochodów Małolitrażowych w Bielsku-Białej i Tychach produkcję s. osobowego Polski Fiat 126; okresowo montowano też s. Fiat 127, 130 i 132 oraz s. jugosłowiański Zastawa 1100 (licencja Fiata 128); w latach 90. nastąpiła prywatyzacja państwowych wcześniej zakładów samochodowych; 1997 firma General Motors rozpoczęła w Gliwicach budowę fabryki s. osobowych marki Opel, a jap. Isuzu - budowę wytwórni silników.
SAMOCHÓD